هر 3 ثانیه یک نفر به دیابت نوع 2 مبتلا می‌شود و هر 6 ثانیه یک نفر به علت دیابت جان خود را از دست می‌دهد!! دیابت در حال حاضر، سومین عامل مرگ و میر در ایران است. اما باتوجه به سبک زندگی افراد کم سن و سال جامعه (مصرف زیاد فست فود و انواع مواد غذایی چاق کننده بدون داشتن فعالیت فیزیکی کافی) انتظار می‌رود شیوع آن در آینده رو به افزایش باشد.

اگر خودتان یا یکی ازعزیزان‌تان مبتلا به دیابت باشید، قطعاً هرسال از چند روز قبل از ماه رمضان، سوالات زیادی ذهن شما را درگیر می‌کند. به عنوان مثال می‌خواهید بدانید که "آیا افراد مبتلا به دیابت هم قادر به روزه گرفتن هستند؟ آیا روزه گرفتن برای افراد دیابتی سودی هم دارد؟" حتماً از برخی افراد شنیده‌اید که افراد دیابتی نباید طولانی مدت روزه بگیرند. یا برعکس! شنیده‌اید که روزه داری نه تنها برای افراد دیابتی مضر نیست بلکه فواید زیادی هم دارد. در ادامه یک‌بار برای همیشه پاسخ سوالات‌تان را می‌گیرید و با بهترین توصیه‌ها برای افطار و سحر آشنا می‌شوید.

 

شما جز کدام دسته هستید؟

دیابت

فدراسیون بین المللی دیابت و اتحاد بین المللی دیابت و رمضان (IDF-DAR)، بیماران مبتلا به دیابت را به 3 گروه تقسیم کرده است:

  1. دسته‌ی کم خطر: قندخون این دسته با اصلاح سبک زندگی و رژیم درمانی، درمان با داروهای خوراکی یا فقط انسولین پایه به خوبی کنترل شده است.
  2. دسته‌ی پرخطر: این دسته شامل بیماران مبتلا به دیابت نوع 1، بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 که در طول روز حداقل دو نوع انسولین استفاده می کنند یا قند خون‌شان کنترل نشده و بانوان مبتلا به دیابت بارداری، است.
  3. دسته‌ی پرریسک با خطر بسیار بالا :
  • بیمارانی که به طور مکرر دچار افت قندخون می‌شوند.
  • بیمارانی که بدون علت، دچار افزایش قندخون شدید می‌شوند.
  • سالمندان مبتلا به سندرم هایپرگلایسمی هایپراسمولار.
  • بیمارانی که عوارض ناشی از دیابت مثل مشکلات کلیوی، چشمی و ... در آن‌ها بروز کرده‌است.
  • بیمارانی که به علت کمبود شدید انسولین، دچار کتواسیدوزدیابتی شده‌اند.

 کتواسیدوز دیابتی زمانی ایجاد می‌شود که سطح قندخون شما بالا ولی سطح انسولین پائین باشد. در این حالت بدن شروع به تولید کتون می‌کند و اگر این شرایط ادامه‌ پیدا کند ممکن است علائمی مانند معده درد، حالت تهوع و استفراغ و تغییر در بوی تنفس‌تان (بویی شبیه میوه) را تجربه کنید. کتواسیدوز شدید یک شرایط اورژانسی است و باید سریعاً برای درمان آن اقدام شود.

 

کدام دسته از افراد دیابتی می توانند روزه بگیرند؟

کدام دسته از افراد دیابتی می‌توانند روزه بگیرند؟

"من برای کنترل قند خونم قرص مصرف می‌کنم، آیا امسال می‌تونم روزه بگیرم یا نه؟"

با نزدیک شدن به ماه رمضان پاسخ این سوال احتمالاً تبدیل به یکی از دغدغه‌های شما شده است. برای جواب این سوال، اول از همه با توجه به آنچه که گفته شد، مشخص کنید که جز کدام دسته از افراد دیابتی هستید.

اگر قندخون شما کنترل شده است و جز دسته‌ی کم خطر هستید، به احتمال زیاد پس از مشورت با پزشک یا متخصص تغذیه می‌توانید روزه بگیرید.

اما اگر جز دسته‌ی پرخطر یا با خطر بسیار بالا هستید، به طور کلی نباید روزه بگیرید؛ چون می‌تواند سلامتی شما را به خطر بیندازد.

 

روزه داری می‌تواند به کنترل قندخون در افراد دیابتی کمک کند؟

روزه داری با کاهش سطح کلسترول خون، کم کردن وزن و کاهش میزان التهابات، تاثیر زیادی بر افزایش سلامتی شما دارد. همچنین از طرفی دیگی می‌تواند باعث کنترل بهتر قندخون در افراد سالم و دیابتی و کاهش مقاومت به انسولین در افرادی که در مراحل پیش از ابتلا به دیابت هستند (قند خون ناشتا 125-100میلی گرم در دسی لیتر و یا قند دو ساعت بعد از غذا 200-140 میلی گرم در دسی لیتر) هم بشود.

یک تصور غلط درمورد تاثیر روزه بر دیابت:

"برخی از افراد دیابتی تصور می‌کنند که تنها با روزه گرفتن می‌توانند قند خون‌شان را کنترل کنند و میزان داروهای مصرفی‌شان را کم کنند."

باید بدانید که تغییرات در سطح گلوکز، چربی، انسولین و سایر شاخص‎های آزمایشگاهی به عوامل متعددی از جمله عادات غذایی، میزان کالری دریافتی، فصل ماه رمضان و... وابسته است.

درست است که کاهش وزن در ماه رمضان می‌تواند شما را به این نتایج (کنترل قند خون و کاهش دوز داروها) برساند. اما یادتان باشد که به طور کلی، هیچ گاه روزه به عنوان یک درمان اصولی و کامل برای دیابت در نظر گرفته نمی‌شود.

تغییر سبک زندگی، تغذیه درمانی پزشکی، فعالیت بدنی و مصرف صحیح داروها همواره خط اول درمان دیابت به حساب می آیند.

 

آیا روزه برای دیابتی‌ها ضرر دارد؟

روزه داری می‌تواند باعث احساس گرسنگی، خستگی، عصبانیت و ایجاد سر درد در برخی افراد شود. فرقی نمی‌کند این فرد دیابت داشته باشد یا نداشته باشد.

اما افراد دیابتی علاوه بر این عوارض، در معرض خطرات دیگری هم هستند. به عنوان مثال  دوز داروهای افراد دیابتی با توجه به سطح قندخون‌ آن‌ها تجویز می‌شود؛ تا قندخون‌شان کنترل و به محدوده طبیعی برسد. اما قند خون همین فرد زمانی‌که روزه می‌گیرد به دلیل عدم دریافت موادغذایی کاهش می‌یابد و از طرف دیگر باقی مانده داروها یا انسولینی که در ساعات بین افطار تا سحر مصرف می‌کند، در طول روز می‌تواند باعث افت بیش از حد و خطرناک قند خون او شود. افت قند خون، در بسیاری از موارد از بالا رفتن قندخون خطرناک‌تر است و می‌تواند با علائمی مثل عرق سرد، لرزش، سرگیجه شروع و در موارد شدیدتر باعث غش کردن و رفتن به کما شود.

بنابراین اگر خودتان یا یکی از عزیزان‌تان مبتلا به دیابت هستید و قصد روزه  گرفتن دارید، حتماً قبل از آن باید با پزشک مشورت کنید تا در دوز داروهای مصرف‌تان بازنگری شود.

 

روزه گرفتن باعث افزایش قندخون افراد دیابتی می‌شود؟

اگر هنگام باز کردن روزه، در مصرف موادغذایی شیرین و کربوهیدرات‌های ساده زیاده‌روی کنید، قند خون‌تان شدیداً افزایش می‌یابد. این افزایش قند به صورت کنترل نشده، خصوصاً در افرادی که سال‌ها دیابت نوع 2 داشته‌اند و میزان انسولین بدن‌شان کم‌تر از افراد عادی است، می تواند باعث بروز کتواسیدوز دیابتی شود.

پس اگر دیابت دارید و با روزه گرفتن تمایل شما به مصرف موادغذایی شیرین افزایش می‌یابد یا باعث می‌شود در فاصله‌ی افطار تا سحر پرخوری کنید؛ باید بدانید که روزه هیچ اثر مثبتی برای شما نخواهد داشت و حتی ممکن است شما را با عوارض خطرناکی مثل کتواسیدوز دیابتی مواجه کند، پس حتماً از یک متخصص تغذیه برای تنظیم برنامه‌ی غذایی‌تان در این ایام راهنمایی بگیرید.

 

اگر در طول روز دچار افت قندخون شدید، می‌توانید روزه‌ی خود را باز کنید؟

در صورت افت قندخون روزه‌ی خود را باز کنید

یادتان باشد که در حین روزه‌داری باید به صورت منظم قند خون‌تان را اندازه گیری کنید. اما اگر در طول روز علائم کاهش شدید قند خون مانند احساس لرزش، عرق سرد، سرگیجه و سیاه رفتن چشم‌ها به سراغ شما آمد، باید سریعاً قند خون خود را اندازه بگیرید. درصورتی که قند خون‌تان بسیار پائین بود (کم‌تر از 70 میلی گرم در دسی لیتر) فوراً روزه خود را با عسل یا یک ماده‌ی شیرین باز کنید. اگر به دستگاه قند خون دسترسی نداشتید و این علائم به سراغ شما آمد روزه‌ی خود را باز کنید و منتظر نمانید. متاسفانه برخی از افراد بخاطر ثواب و گناه آن یا به هر دلیل دیگری از باز کردن روزه اجتناب می‌کنند؛ در حالی که روزه اگر منجر به آسیب به سلامت شما شود حرام است. پس اگر این علائم را داشتید با افطار کردن، از عوارض بعدی ناشی از افت قندخون جلوگیری کنید.

البته ممکن است برخی افراد، افت قند خون شدید را بدون هیچ گونه علائمی تجربه کنند (افت قندخون بدون علامت). این افراد معمولاً سابقه غش ‌کردن‌های ناگهانی و حتی کما را هم دارند؛ بنابراین در بسیار از موارد پزشکان به آن‌ها اجازه‌ی روزه گرفتن نمی‌دهند.

 

باید و نبایدهای روزه داری در افراد دیابتی

اگر پزشک‌تان به شما اجازه‌ی روزه گرفتن را داده است، حتماً این نکات را در نظر بگیرید:

  • فعالیت فیزیکی در ماه رمضان

فعالیت بدنی زیاد باعث افت قندخون می شود؛ پس از انجام فعالیت‌های بدنی سنگین در حین روزه داری خودداری کنید.

  • زمان اندازه‌گیری قندخون در ماه رمضان

بهترین زمان برای اندازه‌گیری قندخون بیماران دیابتی، قبل از سحر و بعد از افطار است. سعی کنید هر روز قند خون‌تان را اندازه بگیرید و در یک دفترچه یادداشت کنید تا بهتر متوجه تغییرات قندخون‌تان بشوید.

  • برای مصرف داروهای‌تان با پزشک مشورت کنید

مصرف قرص‌های طولانی اثر مثل گلی بن کلامید در وعده سحر، می تواند باعث افت قند خون در طی روز شوند، پس بهتر است این داروها با مشورت پزشک معالج با داروهای کوتاه اثرتر جایگزین شوند.

 

وعده‌های‌غذایی برای افراد دیابتی باید به چه صورت باشد؟

وعده‌های غذایی افراد دیابتی در ماه رمضان

در ماه رمضان وعده ناهار و میان وعده‌ها، از رژيم غذايی حذف می شوند. ولی این بدان معنی نیست که وعده‌های حذف شده را با افزايش حجم غذا در وعده افطار و سحر جبران کنید!! در رژیم درمانی افراد دیابتی همواره توصیه به مصرف وعده‌های غذایی کم حجم ولی مکرر می‌شود. بنابراین در ماه رمضان که غذاخوردن به دو وعده اصلی افطار و سحر محدود می شود؛ بهتراست افراد دیابتی رژیم خود را به 3 وعده افطار، شام و سحری تقسيم کنند. در ادامه به نکاتی که در هریک از این وعده‌ها باید رعایت کنید می‌پردازیم.

 

بیماران دیابتی چه نکاتی را باید در وعده‌ی افطار رعایت کنند؟

  • در وعده افطار به حجم وعده‌های غذایی و انرژی‌ای که دریافت می کنید، دقت کنید. اینکه ساعات طولانی چیزی نخورده یا نیاشامیده‌اید، مجوزی برای دریافت بی اندازه‌ی غذا و مایعات نیست!!
  •  از مصرف مواد غذایی شیرین مثل زولبیا و بامیه، چای و نبات، حلوا، شیر برنج و فرنی و شله زرد های بسیار شیرین و چرب بپرهیزید. چرا که بر خلاف تصور عموم نه تنها منجر به کاهش احساس گرسنگی و حفظ قندخون نخواهند شد، بلکه با افزایش ناگهانی قندخون منجر به تشدید عوارض دیابت خواهند شد.
  • افطار را با مایعات گرمی مانند شیر ولرم، چای کمرنگ یا آب جوش آغاز کنید و جهت تامین قندخون مورد نیاز بدن، از قندهای طبیعی مانند (۳-۱) عدد خرما استفاده نمایید.
  • ساعات اولیۀ افطار، در خوردن مواد غذایی و مایعات عجله نکنید. ورود ناگهانی مواد غذایی به بدن بعد از چندین ساعت گرسنگی، به سرعت قندخون را افزایش می‌دهد و برای‌ شما مشکلات گوارشی ایجاد می‌کند.
  • در وعده افطار بهتر است به تدریج از موادغذایی سبك استفاده کنید تا دستگاه گوارش شما كه چندین ساعت درحالت استراحت بوده به تدریج آماده‌ی پروسه هضم و جذب غذاها شود.

توصیه ما به شما این است که از غذای سبک و کم حجم مانند نان سبوس دار به همراه پنیر کم چرب و کم نمک، سبزی خوردن و گردو یا نان سبوس دار به همراه پنیر، خیار و گوجه فرنگی استفاده کنید و برای تامین ویتامین و مواد معدنی مورد نیاز و رفع عطش سوپ سبزیجات بدون چربی را در وعده‌ی افطارتان بگنجانید.

  • جهت تامین آب مورد نیاز بدن، از آب و مایعات سالم در ساعات بین شام تا سحر استفاده نمایید. به عنوان مثال آب و خاکشیر، آب و تخم شربتی بدون شکر و شیره، آب با چند قطره آبلیمو یا رنده خیار می تواند به بهبود حس عطش، حفظ آب در بدن و پیشگیری از یبوست کمک کند.

       دریافت آب کافی در افراد دیابتی از اهمیت دوچندانی برخوردار است؛ زیرا کم آبی و کاهش حجم خون باعث تغلیظ و افزایش بیش‌تر قند خون می شود.

  • از مصرف زیاد نوشیدنی ها حاوی کافئین مانند نوشابه های کولا (مشکی)، قهوه، نسکافه و چای پررنگ خودداری کنید؛ زیرا باعث افزایش حجم ادرار، کاهش آب بدن و دفع املاح  مورد نیاز در طی روز می شود. اما اگر از طرفداران پرو پاقرص چایی هستید و بدون آن سردرد می‌گیرید؛ به شما توصیه می‌کنیم از چای کم‌رنگ را در یک استکان کوچک بنوشید تا به مرور دفعات مصرف شما کم‌تر شود.
  • از مصرف هر نوع نوشیدنی صنعتی از جمله انواع نوشابه، دوغ و آبمیوه‌ی صنعتی گازدار خودداری کنید.

 

استفاده از چه موادغذایی‌ در وعده‌ی سحر توصیه می‌شود؟

وعده‌ی سحر در افراد دیابتی

اول از همه در نظر داشته باشید که اگر برای خوردن سحر خواب ماندید یا به هر دلیل نتوانستید سحری بخورید، به هیچ عنوان نباید روزه بگیرید.

اما از آنجا که خوردن موادغذایی دیر هضم و کربوهیدرات‌های پیچیده در هنگام سحر توصیه می‌شود، بهتر است مواد زیر را در سفره‌ی سحری‌تان بگنجانید.

    1.نان و غلات سبوس دار (مانند: نان سنگک، ماکارونی سبوس دار، بلغور گندم و جو و جوانۀ غلات)

"پس درصورت تمایل به مصرف نان، سعی کنید از نان‌های سبوس‌دار استفاده کنید"

    2.حبوبات و جوانۀ آن‌ها (شامل: عدس، لوبیا، نخود، لپه و ماش)

    3.انواع سبزیجات غیر نشاسته‌ای (سیب زمینی، ذرت، باقلا، لبو یا چغندر،  کدو حلوایی جزو سبزیجات نشاسته‌ای هستند.)

    4.میوه های تازه مانند سیب و پرتقال وهلو و گلابی و ...

"درصورت تمایل به مصرف برنج در سحری، ترجیحاً آن را به صورت مخلوط با حبوبات و سبزیجات میل کنید"

 

اگر دیابت دارید از وعده‌ی شام غافل نشوید، اما آیا این نکات را رعایت می‌کنید؟

  • بهتر است غذای اصلی خود را مدتی پس از افطار اولیه میل کنید؛ بنابراین توصیه می‌شود مصرف شام (۱.۵-۱) ساعت پس از وعده افطار باشد.
  •  از خوردن شام سنگین و مصرف همزمان چند نوع غذا بپرهیزید.
  • از مصرف غذاهای چرب، سرخ شده، پرنمک و پرادویه (بویژه انواع فست فود) خودداری کنید، زیرا نه تنها باعث افزایش وزن و بالا رفتن چربی های خون شده، بلکه منجر به مشکلات گوارشی نظیر نفخ، سوء هاضمه، سوزش مری و همچنین افزایش احساس تشنگی خواهد شد.
  • در فاصلۀ زمانی افطار تا سحر از مصرف تنقلات ناسالم بپرهیزید، تا از سویی به هنگام خوردن سحری معده آمادۀ دریافت موادغذایی مورد نیاز در طول روز باشد و از طرف دیگر از افزایش قندخون و افزایش وزن در طی ماه رمضان جلوگیری شود.
  •  بهترین راه تامین آب و املاح مورد نیاز بدن و کاهش احساس تشنگی در طول روزه داری، استفاده از سبزیجات و میوه های تازه، نوشیدنی های سالم نظیر آب و نیز مغزهای خام به مقدار توصیه شده توسط کارشناس تغذیه، درفاصلۀ شام تا سحر می باشد.
  •  برای اینکه در طول خواب دچار افت قندخون نشوید، توصیه می‌شود قبل از خواب وعده‌های حاوی کربوهیدرات پیچیده مثل یک لقمه نان و پنیر و سبزی ، میل کنید.
  • در وعدۀ غذایی شام بهتر است از غذاهایی نظیر انواع خوراک کم چرب (مانند خوراک مرغ) همراه با نان سبوس‌دار و سبزیجات خام و پخته استفاده کنید و از مصرف موادغذایی چرب و سرخ شده خودداری کنید.

 

توصیه‌ی آخر

 در كشورهاي اسلامي تقریباً نيمي از بيماران ديابتي نوع 1 و دو سوم بيماران ديابتي نوع 2، در ماه رمضان روزه مي گيرند. بررسی‌ها نشان داده‌اند که روزه در اکثر افراد دیابتی که قندشان تحت کنترل است، مشکلی ایجاد نمی‌کند. اما بازهم تا زمانی که مجوز لازم برای روزه را از پزشک‌تان دریافت نکرده‌اید، اجازه‌ی روزه گرفتن ندارید. ولی اگر مجوز را گرفته اید، با رعایت نکاتی که گفته شد می‌توانید این 30 روز را به راحتی پشت سر بگذارید و از فواید بی‌نظیر این ماه بهره‌مند شوید.